Mô hình tôm - lúa giúp tăng thu nhập, giảm phát thải, thích ứng biến đổi khí hậu và hướng tới sản xuất nông nghiệp bền vững.
Mang lại hiệu quả kép
Tại các vùng ven TP Cần Thơ những năm gần đây, mô hình tôm - lúa không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế mà còn khẳng định vai trò là hướng canh tác bền vững và thích ứng biến đổi khí hậu nhờ tận dụng quy luật mặn - ngọt tự nhiên.
Khác với nuôi tôm thâm canh hay trồng lúa độc canh, mô hình vận hành theo chu kỳ tự nhiên: mùa khô nuôi tôm khi nước mặn, mùa mưa trồng lúa khi nước ngọt. Cách làm này giúp khai thác hiệu quả đất đai, đồng thời duy trì sự cân bằng hệ sinh thái.
Gắn bó với mô hình hơn 25 năm, ông Nguyễn Minh Khoa (xã Hòa Tú, TP Cần Thơ) cho biết, mỗi năm canh tác 1 vụ tôm, 1 vụ lúa giúp giảm rủi ro, cải thiện nền đáy ao nuôi và tăng độ phì cho đất. Năm 2025, ông nuôi tôm từ đầu năm đến cuối tháng 8 âm lịch, sau đó xuống giống lúa. Vụ Đông Xuân, giống lúa ST25 đạt năng suất khoảng 700 kg/công, giá bán 8.000 đồng/kg.
Theo ông Khoa, ưu điểm lớn của mô hình là hạn chế sử dụng vật tư hóa học, tận dụng quy luật tự nhiên, từ đó giảm phát thải so với nhiều hình thức sản xuất khác. Việc trồng lúa sau vụ tôm còn giúp cải tạo đất, hạn chế mầm bệnh cho vụ nuôi tiếp theo.
Ở quy mô HTX, ông Mã Văn Hồng - Giám đốc HTX Nông ngư Hòa Đê (xã Hòa Tú, TP Cần Thơ) - cho biết, đơn vị duy trì mô hình tôm - lúa nhiều năm qua với diện tích khoảng 32ha, trong đó gần 25ha canh tác lúa ST25 theo hướng hữu cơ. Nhờ tận dụng nguồn dinh dưỡng tự nhiên từ ao tôm, chi phí phân bón chỉ khoảng 80.000 - 90.000 đồng/công/vụ, thấp hơn đáng kể so với sản xuất lúa thuần.
“Gạo ST25 từ mô hình tôm - lúa luôn được khách đặt mua trước, giá bán tăng dần theo thị trường: từ khoảng 22.000 đồng/kg lên 30.000 đồng/kg và hiện đạt khoảng 35.000 đồng/kg”, ông Hồng cho biết.
Theo ông Tăng Thanh Chí - Trưởng Phòng Kinh tế xã Gia Hòa (TP Cần Thơ), năm 2025 địa phương xuống giống 1.874ha lúa trên nền đất nuôi tôm, trong đó giống lúa ST chiếm hơn 42%. Năng suất đạt bình quân 6 - 6,5 tấn/ha, lợi nhuận khoảng 25 - 30 triệu đồng/ha.
Ông Chí đánh giá, mô hình này phù hợp trong bối cảnh xâm nhập mặn và biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét. Ngoài tôm sú, tôm thẻ chân trắng, nông dân còn kết hợp nuôi tôm càng xanh và trồng màu trên bờ bao để gia tăng thu nhập.
TP Cần Thơ cũng đang xây dựng kế hoạch phát triển vùng tôm - lúa năm 2026 với diện tích khoảng 17.700ha, trong đó lúa chiếm 55%, nhằm ổn định sinh kế và thích ứng biến đổi khí hậu.
Không chỉ ở Cần Thơ, nhiều địa phương vùng ĐBSCL như Cà Mau, An Giang cũng đang đẩy mạnh phát triển mô hình tôm - lúa gắn với xây dựng vùng nguyên liệu và liên kết tiêu thụ. Vụ tôm - lúa 2025 - 2026, tỉnh An Giang có khoảng 107.000ha; Cà Mau duy trì khoảng 90.000ha.
Mô hình thuận thiên
Theo TS Trần Hữu Hiệp - Chuyên gia kinh tế vùng ĐBSCL, ở ĐBSCL tôm - lúa không phải mô hình mới nhưng trong bối cảnh biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn gia tăng, đang trở thành hướng đi tiêu biểu của nông nghiệp xanh, thích ứng tự nhiên.
Mô hình vận hành theo chu kỳ mặn - ngọt: mùa mưa trồng lúa, mùa khô nuôi tôm; hai hệ sinh thái bổ trợ nhau, giúp cải tạo môi trường, giảm sử dụng phân bón, hóa chất và kháng sinh. Thực tế cho thấy hiệu quả kép khi vừa tăng thu nhập, vừa phân tán rủi ro cho nông dân.
Theo TS Hiệp, tôm - lúa còn mang ý nghĩa chiến lược trong phát triển nông nghiệp sinh thái, kinh tế tuần hoàn, nhất là khi thị trường ngày càng chuộng nông sản sạch, phát thải thấp.
Tuy nhiên, để phát triển bền vững cần hoàn thiện hạ tầng thủy lợi, nâng cao tiêu chuẩn sản xuất, truy xuất nguồn gốc và tăng cường liên kết chuỗi; đồng thời phát huy vai trò của doanh nghiệp, HTX và khoa học công nghệ.
Theo chuyên gia, mô hình này cũng gợi mở triết lý phát triển quan trọng: “Không phải lúc nào con người cũng tìm cách chống lại tự nhiên, mà cần học cách thích ứng và khai thác những lợi thế mà tự nhiên mang lại”.
TS Hiệp nhận định, tôm - lúa vì thế không chỉ là câu chuyện sản xuất, mà còn là hướng đi cho phát triển nông nghiệp xanh, bền vững và thích ứng biến đổi khí hậu của toàn vùng ĐBSCL trong tương lai.
Báo Lao động